dinsdag 26 juli 2022

Leugenpers / Lügenpresse

Prolegomena

Aangebrande nazi-uitdrukkingen nieuw leven inblazen, dat kunnen hedendaagse extreemrechtse politici als geen ander en hun trouwe achterban neemt die woorden dan ook gretig over.

 

“Omvolking” hebben we al gehad[1], het is nu de beurt aan het herontdekte woord “Leugenpers” of in het Duits, waar de oorsprong ligt, “Lügenpresse”.

De website Journalistikon Das Wörterbuch der Journalistik geeft in haar artikel over Lügenpresse de volgende definitie:

 

Definition:
“Lügenpresse‘ ist ein Schlagwort, das Misstrauen gegenüber den etablierten Medien, häufig sogar eine fundamentale Ablehnung derselben zum Ausdruck bringt. Dem Wortsinn nach unterstellt es Journalisten absichtsvoll falsche Sachverhaltsaussagen bzw. die Verdrehung von Tatsachen. Im erweiterten Sinn meint es Kritik an der vorgenommenen Auswahl von Nachrichten und Meinungen und an den in der Berichterstattung dominierenden Deutungsmustern (Frames) und Narrativen. Ein wesentlicher Teil der Kritik bezieht sich also „nicht auf Wahrheit, sondern auf ein anderes zentrales Qualitätskriterium: Relevanz“. [2]

 

Het is vooral de frase absichtsvoll falsche Sachverhaltsaussagen bzw. die Verdrehung von Tatsachen die de basis vormt voor het heropleven in extreemrechtse kringen van de uitdrukking Leugenpers/Lügenpresse.

 

De aanzet voor dit artikel was dit bericht op twitter.

Methode

 

Ik zal eerst de herkomst en de geschiedenis schetsen, alsook de context waarin het woord in het verleden gebruikt werd.

Daarna komt het hedendaags gebruik aan bod, zowel wie het gebruikt als de huidige context. Ik zal eveneens trachten parallellen te vinden van de huidige context en deze van het verleden.

Ten slotte brei ik er een kort nawoord aan.

 

De geraadpleegde bronnen zijn oude krantenartikelen en websites gespecialiseerd in Duitse geschiedenis in het algemeen en de politieke en culturele geschiedenis in het bijzonder. Deze bronnen staan, voor zover ze voor dit opstel gebruikt worden, vermeld in de eindnoten.

Lezers die over dit thema meer willen weten verwijs ik dan ook naar deze eindnoten. De bronpagina’s die ik bezocht bevatten meerdere linken die de geïnteresseerde lezer toelaten meer informatie te vinden dan deze in onderhavige tekst.

 

Technisch; begrippen en letterlijke citaten typ ik in cursief, namen die voor het eerst vermeld worden typ ik in Vet.

 

Korte geschiedenis van het woord “Leugenpers/Lügenpresse”


Van einde 18de eeuw tot het einde van WO 1




Voor zover bekend wordt het woord “Lügenpresse” voor het eerst gebruikt in de Wiener Zeitung van 2 september 1835, pagina 2,[3] als vertaling van een toespraak van een Frans parlementslid over de beperkingen van de persvrijheid. De zin waarin het woord voor het eerst opduikt is deze: “Nur durch Unterdrückung der Lügenpresse kann der wahren Presse aufgeholfen werden“.
Later in de 19de eeuw wordt het woord vooral gebruikt in katholieke kringen tegen de opkomende liberale pers.

In conservatieve katholieke kringen was het, zeker in de 19de eeuw, bon ton om zich op antisemitische wijze te uiten.

 

In een bijdrage aan de Historisch-politische Blätter für das katholische Deutschland nr. 22 van het jaar 1848 werd door Beda Weber, priester en parlementslid van de Frankfurter Nationalversammlung, het eerste, op 1 mei 1848, gekozen parlement voor heel Duitsland inclusief de Duitse bevolking van Oostenrij-Hongarije, de term “jüdische Lügenpresse” gebruikt.


Op deze wijze kreeg de term Lügenpresse een antisemitische lading.

 

Tijdens en na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 werd de term gebruikt tegen de Franse pers. Tijdens WO 1 werd de term opnieuw opgevist en kreeg vaste vorm in de Duitse woordenschat.

Toen aan het begin van WO 1 de Engelse en Franse pers berichtte over de gruweldaden van Duitse militairen in de bezette gebieden en vooral in België schreef de vermaarde Duitse theoloog Adolf von Harnack over de buitenlandse pers Als vierte Großmacht hat sich gegen Deutschland die internationale Lügenpresse erhoben, überschüttet die Welt mit Lügen gegen unser herrliches und sittenstrenges Heer und verleumdet alles, was deutsch ist.[4]

Aan het einde van WO 1 gaf het Duitse ministerie van defensie een boekje uit met als titel Die Lügenpresse unserer Feinde[5]. De auteur heette Reinhold Anton, wat waarschijnlijk een pseudoniem was en dit boekje was niet zijn eerste publicatie over de Lügenpresse.

 

Vóór en na WO 2


Tijdens zijn gevangenschap na de Bierkellerputsch van 8 en 9 november 1923 dicteerde Adolf Hitler zijn boek Mein Kampf aan zijn toenmalige secretaris Rudolf Hess. Over de pers schreef hij in weinig lovende termen, maar het woord Lügenpresse komt niet voor in Mein Kampf. Hij heeft het wel over “Schmutzpresse” en over “mit jedem Mittel der Verleumdung und einer wahrhaft balkenbiegenden Lügenvirtuosität arbeitende Tagespresse” waarmee hij voornamelijk de “sozialdemokratischen Presse” in het vizier had.

Hitler zou het woord wel hebben gebruikt, meer bepaald op 17 februari 1922, dus bij het begin van zijn politieke loopbaan, zou hij gezegd hebben: "Für die Marxisten gelten wir dank ihrer Lügenpresse als reaktionäre Monarchisten."[6]

 

Van NSDAP-propagandaminister Joseph Goebbels gebruikte wel het begrip Lügenpresse, en wel in zijn dagboeken, meer bepaald in de notities van 18 januari 1930 en 20 december 1939, voornamelijk naar de buitenlandse pers toe. Andere begrippen die Goebbels gebruikte waren Journaille, jüdische Journaille en Asphaltpresse.[7]

 

Het waren echter niet alleen nazi’s en andere fascisten die hun afkeer van bepaalde persmedia met het Schmähwort (scheldwoord) Lügenpresse toonden. Aan het begin van de gescheiden Duitslanden, BRD (West-Duitsland) en de DDR (Oost-Duitsland) werden de persorganen van en door beide kampen regelmatig bestempeld als Lügenpresse aan de Oostkant en westlichen Lügenpresse aan de Westkant[8] of zoals persverantwoordelijke van de DDR op de Olympische spelen van 1968 Alfred Heil het noemde toen hij weigerde de Westerse pers te woord te staan; kapitalistischen Lügenpresse. Het was voor het eerst dat West- en Oost-Duitsland met een aparte delegatie op de OS aantrad.[9]

 

Wie beweert de waarheid te bezitten zal een andere mening gemakkelijk als leugen bestempelen, en dit dan dikwijls in het kader van de onderdrukking van de vrije meningsuiting.

Aan het begin van WO 2 legde Bertolt Brecht, toen hij in Denemarken in ballingschap leefde, in zijn toneelstuk Leben des Galilei de hierop toepasselijke quote in de mond van Galilei: Ich zage Ihnen: Wer die Wahrheit nicht weiß, der ist bloß ein Dummkopf. Aber wer sie weiß, und sie eine Lüge nennt, der ist ein Verbrecher! Gehen Sie hinaus aus meinem Haus![10]

 

Leugenpers/Lügenpresse vandaag

 

Het is niet enkel in Duitsland en de rest van West-Europa dat het oude begrip onder de mottenballen vandaan is gehaald, ook in de Verenigde Staten van Amerika wordt het Duitse woord Lügenpresse gebruikt.

 

Op 19 november 2016 hield The National Policy Institute, een White Supremacy denktank, haar jaarlijkse congres in Washington DC. De voorzitter, Richard B. Spencer, een notoire neonazi, antisemiet, samenzweringstheoreticus en blank supremacist opende zijn slottoespraak met Hail Trump, terwijl toehoorders de nazigroet brachten. In zijn speech nam hij de mainstream media op de korrel en zei letterlijk; or perhaps we should refer tot hem in the original German; Lügenpresse. Hij kreeg hiervoor grote bijval van zijn uitsluitend blanke publiek. Op YouTube circuleert een beangstigende en beklijvende opname (duur: 3’ 07”) van deze uitspraak.[11]

Het hoeft uiteraard geen verder betoog dat dit kaderde in een overwinningsfeest van Trump als president en past naadloos in zijn fake news-retoriek.

 

Sinds 1991 wordt er elk jaar door een onafhankelijke jury van taalwetenschappers en journalisten het Unwort des Jahres gekozen. Voor het jaar 2014 was dat het woord Lügenpresse.[12]

 

In datzelfde jaar kwamen aanhangers van de Duitse anti-islam-beweging Pegida wekelijks op straat om te demonstreren tegen de islamisering. Kreten als "Lügenpresse, halt die Fresse" waren niet van de lucht.[13] Toen ook de partij AfD (Alternative für Deutschland) deze kreet overnam werd het begrip Lügenpresse opnieuw gemeengoed in extreemrechtse kringen in Duitsland.

De Duitse website bpb (Bundeszentrale für politische Bildung) catalogiseert Lügenpresse onder de noemer Verschwörungstheorie en bestempelt het zelfs als een echte klassieker onder de complottheorieën.[14]

 

Ook in Nederland wordt volop naar de leugenpers gewezen, vooral als het gaat over covid en vaccinatie. Een bloemlezing van de vermelding leugenpers op twitter is te vinden op de website twimmer.com onder de hashtag #leugenpers.[15]

 

De Nederlandse extreemrechtse nieuwsite reactnieuws.net beschuldigde in een artikel[16] het tv-programma Zembla onderdeel van de leugenpers te zijn naar aanleiding van een uitzending over de vermeende connecties van Thierry Baudet met het Kremlin.

 

Ook Joost Niemoller, nooit verlegen om een aangebrande uitspraak had het op Twitter[17] over de Duitse leugenpers die foute informatie over Baudet zou verspreiden. Het blad Der Spiegel had namelijk in een long read artikel durven te beweren dat Baudet een hetze voert tegen buitenlanders met deze titel: Klimpert Chopin, hetzt gegen Ausländer, met daaronder een foto van Baudet liggend op een vleugelpiano.[18]

 

Het is wel opmerkelijk dat niet de politici Baudet en evenmin Geert Wilders zelf het woord leugenpers openlijk gebruiken, maar wel hun aanhangers, die dit luid scanderen tijdens manifestaties en voordrachten van hun leiders.

Zo ook op Twitter en Facebook. De hashtag #leugenpers levert op Twitter een resem berichten op.[19] Meestal gaan die over de oorlog in Oekraïne, corona, virologen en dan in het bijzonder Marc Van Ranst, persartikels over extreemrechtse politici enz enz.

 

Op de al vermelde extreemrechtse nieuws site reactnieuws.net wemelt het van artikels met het woord leugenpers. Dikwijls staat het al in de titel, soms wordt een ander woord met dezelfde inhoud gebruikt zoals nepnieuws. Deze artikels gaan over corona, allochtonen, Nederlandse en Belgische politiek enz. Zelfs op de Contactpagina van de site wordt geschreven; De tijd van het fake news van de leugenpers is voorbij.

Op deze website staan verschillende Belgische advertenties, onder andere van het Vlaams Belang, Filip De Man, ’t Pallieterke, en Voorpost.


In België zijn uiteraard de usual suspects zoals Dries Van Langenhove,[20], Schild & Vrienden,[21] [22] en Tom Van Grieken[23] gebruikers van deze nazi-terminologie. En eveneens uiteraard is hun extremistisch gevolg duidelijk goed in de leer.

 

Een mooie collage van berichten met het woord leugenpers mocht ik gebruiken van de maker ervan. Een beeld zegt immers meer dan duizend woorden.

 

 

 

 

 

 




© Marc Van Ranst (collage gebruikt met toelating van de samensteller) 


Naast de gebruikelijke oprispingen over de leugens die aanhangers van een welbepaalde Weltanschauung in de mainstreampers menen te ontwaren vindt men ook wel ernstige en degelijke informatie over de werking van de pers in het algemeen en de zogenaamde leugenpers in het bijzonder; zoals hoe men ongeloofwaardige artikelen kan blootleggen.

Het is niet verwonderlijk dat men deze info vooral vindt op Duitse websites.[24]

  

Parallellen tussen het gebruik van het leugenpersbegrip

 

Het begrip begon als politieke retoriek, tegen buitenlandse pers, tegen de liberale samenleving, tegen alles en iedereen die niet conservatief-katholiek was.

Het werd daarna een antisemitische leuze die gretig door de nazi-propagandamachine werd geadopteerd. In feite is het in de decennia na WO 2 en de huidige tijd nooit meer uit extreemrechtse, neofascistische en neonazistische hoek verdwenen.

De grootste parallellen vindt men in het element van het vijandbeeld, al dan niet in een conspiratieve context.

Tot op de dag van vandaag zit het leugenpersbegrip vastgeroest in complotdenken, het belasteren van tegenstanders en de blijkbaar eeuwige nood aan een vijandbeeld bij oerconservatieve extreemrechtse groeperingen en personen.

 

Een andere parallel is het wantrouwen van burgers in de pers. Dat was al zo in de begindagen van de geschreven pers en dat zien we nog steeds in de 21ste eeuw.

De Global Trustworthiness Index 2021 geeft een beeld van in hoeverre journalisten vertrouwen genieten.[25] Nederland staat met 30% op de 6de plaats op 28 landen. Duitsland, de bakermat van het woord Lügenpresse en België staan op een gedeelde 14de plaats met 21%.

 


Nawoord


Met de komst van massamedia, waar zowat elke burger eender welke van de pot gerukte theorie kan vinden zijn de reguliere mediakanalen onder druk komen te staan wat hun geloofwaardigheid betreft.

Het leugenpersbegrip wordt dan ook door intelligent extreemrechts gebruikt om de nietsvermoedende en manipuleerbare massa op te jutten en haar zo te binden aan hun partijen en groupuscules.

Het succes van het fascisme van de 20ste eeuw was dan ook te danken aan de brede massa die zich voor de kar van onder andere Mussolini en Hitler lieten spannen. Nazibegrippen zoals omvolking en leugenpers hebben hetzelfde doel.

 

Studies van onder andere de professoren psychologie Robert Vallone, Lee Ross en Mark Lepper, hebben al in 1982 aangetoond dat individuen met een sterke reeds bestaande houding ten opzichte van een onderwerp de neiging hebben om de berichtgeving in de media te beschouwen als bevooroordeeld tegen hun kant en in het voordeel van het standpunt van hun antagonisten. In de literatuur van de psychologie noemt men dat het Hostile-Media-Effekt.[26]

Drie cognitieve mechanismen zouden dit effect bepalen:

-        Selectief geheugen

-        Selectieve perceptie

-        Voorkeur voor bevestiging van standaardverklaringen of de geldigheid van argumenten.

Ik besluit met de woorden van de filosoof Ludwig Wittgenstein: Le sens des mots n’est jamais indépendant des circonstances de leur utilisation. Dat geldt zowel voor de waarheid als voor de leugen.

 



[8] idem

[10] idem noten 6 en 7

Geen opmerkingen:

Een reactie posten